نویسنده: دکتر فرزاد مریخ بیات
آیا روزه برای سیاتیک ضرر دارد؟ راهنمای بالینی، بیومکانیک ستون فقرات و تدابیر ارتوپدی
اگر شما هم از آن دسته افرادی هستید که دردهای تیرکشنده از گودی کمر تا پشت ران و ساق پا امانتان را بریده، احتمالاً با فرارسیدن ماه رمضان یک پرسش اساسی در ذهنتان پیش میاید که آیا روزه برای سیاتیک ضرر دارد؟ در پاسخ این سوال باید بگوییم که عصب سیاتیک شما ضخیم‌ترین و حساس‌ترین عصب محیطی بدن است که از ریشه‌های L4 تا S3 مهره‌های کمر سرچشمه می‌گیرد. این ساختار عصبی به هرگونه کاهش خون‌رسانی مویرگی، افت آب میان‌بافتی و برهم خوردن تعادل الکترولیت‌ها واکنشی بسیار سریع و دردناک نشان می‌دهد.
بنابراین پاسخ پزشکی به این دغدغه تک‌کلمه‌ای نیست؛ زیرا روزه‌داری با ساعت‌ها محرومیت از مایعات، جابه‌جایی نظم دارویی و تغییر وضعیت بیومکانیکی بدن شما در ساعات عبادات همراه است. در ادامه این مقاله بررسی می‌کنیم که ناشتایی طولانی چه اثری روی دیسک، عصب و عضلات لگن شما می‌گذارد و در چه شرایطی می‌توانید روزه بگیرید یا باید آن را متوقف کنید. پس تا انتهای این مقاله هراه ما باشید:
فهرست مطالب
برای تماس با پزشک متخصص و دریافت وقت ویزیت کلیک کنید
باید بدانید که عصب سیاتیک شما یک کابل غیرفعال نیست، بلکه بافتی زنده و دارای متابولیسم مداوم است و وقتی دچار تحریک سیاتیک می‌شوید، دو اتفاق هم‌زمان در کمرتان می‌افتد: فشار فیزیکی ناشی از فتق دیسک یا تنگی کانال، و التهاب شیمیایی به دلیل نشت مواد اسیدی داخل دیسک. تغذیه این عصب به شبکه مویرگی فوق‌العاده باریکی به نام واسا نرووروم وابسته است.
درواقع وقتی شما ساعت‌ها در طول روز آب نمی‌نوشید، حجم پلاسمای خون افت می‌کند و خون غلیظ‌تر می‌شود. در نتیجه، جریان خون در این مویرگ‌های میکروسکوپی اطراف عصب ملتهب کند خواهد شد و این کم‌خونی موضعی (ایسکمی)، حساسیت عصب شما را تحریک کرده و درد به شکل سوزش ران، گزگز یا حس تیر کشیدن تا مچ پا خود را نشان می‌دهد.
بنابراین برای درک وضعیت‌تان، باید ببینید در کدام فاز بالینی قرار دارید:
-
فاز حاد (کمتر از ۶ هفته از شروع درد شدید): عصب شما هنوز متورم است. قطع مصرف سروقت داروهای تجویزی و کمبود آب برای دفع سموم التهابی، درد را به‌شدت بالا می‌برد؛ در این فاز روزه قطعاً آسیب‌رسان است.
-
فاز مزمن و تثبیت‌شده: اگر از مرحله التهاب حاد عبور کرده‌اید و صرفاً درگیر خشکی صبحگاهی یا گرفتگی‌های ملایم هستید، با جبران شبانه آب و اصلاح وضعیت نشستن، روزه‌داری خطری برای شما نخواهد داشت.
دیسک‌های بین‌مهره‌ای در بزرگسالی فاقد رگ خونی مستقیم هستند و آب و املاح حیاتی را صرفاً با خاصیت اسفنجی و از طریق پدیده انتشار از صفحات مهره جذب می‌کن و هسته داخلی دیسک (نوکلئوس پالپوسوس) مقدار زیادی آب در خود نگه می‌دارد تا ستون فقرات شما بتواند ضربات ناشی از راه رفتن و ایستادن را تحمل کند.
بنابرابن در طول ساعات طولانی ناشتایی، بدن آب این بافت‌های کم‌اولویت را جذب می‌کند تا ارگان‌های حیاتی مثل کلیه و مغز دچار افت جریان خون نشوند و این پدیده سه پیامد مستقیم برای شما دارد:
-
کاهش ارتفاع دیسک: حجم ضربه‌گیر مهره‌هایتان کم می‌شود.
-
فشار بر مفاصل فاست: با کم شدن فاصله مهره‌ها، سطوح مفصلی پشت کمر روی هم ساییده می‌شوند.
-
تنگ شدن خروجی عصب: مجرای استخوانی که ریشه عصب سیاتیک از آن خارج می‌شود باریک‌تر شده و فشار روی ریشه‌های L4 تا S1 شما تشدید می‌شود.
|
شاخص بالینی |
دیسک با آب کافی |
دیسک در شرایط کم‌آبی طولانی |
|
درصد آب هسته دیسک |
۷۵ تا ۸۰ درصد |
افت تا زیر ۶۵ درصد |
|
فضای عبور ریشه عصب |
باز و بدون اصطکاک |
باریک و مستعد گیرافتادگی عصب شما |
|
مهار ضربات حرکتی |
جذب یکنواخت شوک مکانیکی |
وارد آمدن ضربه مستقیم به مهره‌ها و رباط‌ها |
|
مقاومت دیواره بیرونی |
الیاف نرم و ارتجاعی |
بافت خشک، شکننده و مستعد عود فتق |
برای تماس با پزشک متخصص و دریافت وقت ویزیت کلیک کنید
توجه داشته باشید که اگر هر یک از علائم زیر را در بدن خود احساس می‌کنید، این نشانه‌ها زنگ خطر ارتوپدی هستند و روزه گرفتن برای شما خطرات جدی دارد:
موارد منع قطعی
-
سندرم دم اسب: بی‌حسی ناحیه نشیمنگاه و لگن (بی‌حسی زینی)، بی‌اختیاری یا حبس ناگهانی ادرار و مدفوع؛ این وضعیت یک اورژانس جراحی فوری است.
-
افتادگی مچ پا (Foot Drop): اگر حس می‌کنید مچ پایتان بالا نمی‌آید یا هنگام راه رفتن انگشتانتان روی زمین کشیده می‌شود، نشانه آسیب جدی به فیبرهای حرکتی عصب است و آب‌رسانی و بررسی فوری می‌خواهد.
-
پارگی حاد دیسک کمر (ماه اول آسیب): نوسان سطح داروها در خون و بی‌آبی در این دوره، روند ترمیم بافت آسیب‌دیده شما را مختل می‌کند.
-
نوروپاتی محیطی دیابتی فعال: افت و خیز قند و کم‌آبی، تخریب پایانه‌های عصبی اندام تحتانی شما را سریع‌تر می‌کند.
موارد منع نسبی
-
تنگی کانال نخاعی شدید همراه با لنگش که مانع از راه رفتن پیوسته حتی در حد چند دقیقه می‌شود.
-
بیمارانی که باید طبق دستور پزشک معالجشان مسکن‌های ضدالتهابی را در طول روز مصرف کنند؛ خوردن این داروها با معده خالی هنگام افطار می‌تواند آسیب جدی به مخاط معده وارد کند.
احتمالاً تجربه کرده‌اید که در ساعات عصر و نزدیک به افطار، درد عمقی باسن یا پشت رانتان کلافه‌کننده‌تر می‌شود. علت اصلی این موضوع به یک عضله عمقی در لگن شما به نام پیریفورمیس برمی‌گردد که عصب سیاتیک دقیقاً از زیر یا از میان الیاف آن رد می‌شود.
درواقع برای اینکه عضلات لگن و پشت پای شما نرم و منعطف بمانند، نیاز دائمی به آب، منیزیم و پتاسیم دارند و وقتی ساعت‌ها این مواد به بدنتان نمی‌رسد:
۱. عضله پیریفورمیس شما دچار اسپاسم و سفتی شدید می‌شود.
۲. این عضله منقبض‌شده مانند یک گیره، عصب سیاتیک را به استخوان لگن می‌فشارد (سندرم پیریفورمیس).
۳. نتیجه آن حس سوزش و تیر کشیدن شدید است که با نشستن روی زمین یا رانندگی طولانی چند برابر خواهد شد.
همچنین علاوه بر این، سفت شدن عضلات پشت ران (همسترینگ) لگن شما را به سمت عقب می‌چرخاند، گودی طبیعی کمرتان را از بین می‌برد و بار سنگین بالاتنه را مستقیماً روی دیسک‌های ملتهب می‌اندازد.
اگر شما در فاز حاد بیماری نیستید و دردهای ناگهانی زمین‌گیرتان نکرده، روزه‌داری اصولی می‌تواند اثرات درمانی مفیدی روی سیستم ایمنی و عصبی شما بگذارد:
-
مهار مواد التهاب‌زا: گرسنگی متناوب سطح سایتوکین‌های التهابی مثل IL-6 و TNF-α را در بافت‌ها پایین می‌آورد و سوزش ریشه عصب را آرام می‌کند.
-
پاکسازی سلولی (اتوفاژی): سیستم ایمنی شما در این ساعات، مواد زائد و سلول‌های فرسوده اطراف مفاصل و دیسک را بازیافت و دفع می‌کند.
-
کاهش وزن موثر: همچنین کم شدن حتی دو تا سه کیلوگرم از وزن، فشاری معادل چندین برابر را از روی دیسک‌های مهره چهارم و پنجم کمری شما برمی‌دارد.
برنامه مراقبتی برای روزه‌داری بدون درد
-
آب‌رسانی هوشمند بین افطار تا سحر: به جای اینکه فقط در سحر یک پارچ آب بنوشید و سریع از دست برود، بعد از افطار هر ۴۵ دقیقه یک لیوان آب بنوشید تا بافت دیسک شما فرصت جذب تدریجی داشته باشد.
-
استفاده از شربت‌های موسیلاژدار: تخم شربتی یا خاکشیر کم‌شیرین آب را در لوله گوارش شما ذخیره کرده و آرام‌آرام رها می‌کنند تا عضلات در طول روز خشک نشوند.
-
دریافت املاح ضدگرفتگی: مصرف گردو، بادام، خرما و سبزیجات برگ‌سبز در وعده سحر، منیزیم و پتاسیم لازم برای پیشگیری از قفل شدن عضله پیریفورمیس را تامین می‌کند.
-
اصلاح الگوی عبادات: به هیچ عنوان روی فرش یا زمین ننشینید؛ برای تلاوت قرآن، استراحت و ادای فریضه نماز حتماً از صندلی استاندارد با تکیه‌گاه محکم استفاده کنید تا فشار داخل دیسک بالا نرود.
۱. آیا روزه برای سیاتیک ضرر دارد اگر نیازمند مصرف مداوم مسکن باشیم؟
بله؛ موکول کردن مسکن‌ها به فاصله افطار تا سحر، در طول روز شما را با برگشت شدید درد مواجه می‌کند و مصرف حجم بالای مسکن با معده خالی در افطار عوارض گوارشی جدی دارد.
۲. چرا در ساعات عصر احساس تیر کشیدن در پا شدیدتر می‌شود؟
چون بدن شما در اوج کم‌آبی روزانه قرار دارد، جریان خون مویرگ‌های عصب به حداقل می‌رسد و عضلات نشیمنگاه منقبض و خشک می‌شوند.
۳. حرکات کششی مجاز در ماه رمضان کدامند؟
کشش‌های سبک عضلات پشت ران و لگن در حالت خوابیده؛ بهترین زمان انجام آن یک ساعت بعد از افطار است، نه در طول روز که عضلات خشک و مستعد پارگی هستند.
۴. نشستن روی زمین برای بیمار مبتلا به سیاتیک چه ضرری دارد؟
نشستن بدون تکیه‌گاه روی زمین، فشار بیومکانیکی داخل دیسک کمر شما را تا دو برابر نسبت به حالت نشسته روی صندلی افزایش می‌دهد و ریشه عصب را فشرده می‌کند.
برای تماس با پزشک متخصص و دریافت وقت ویزیت کلیک کنید
در پایان باید بگوییم که پاسخ نهایی به اینکه آیا روزه برای سیاتیک ضرر دارد بیش از هر چیز به میزان پیشرفت علائم و وضعیت فعلی ستون فقرات شما بستگی دارد. اگر در دوره درد حاد به سر می‌برید، ضعف در عضلات پا دارید یا احساس کرختی شدید می‌کنید، روزه گرفتن آسیب‌رسان بوده و درمان ارتوپدی اولویت قطعی و اصلی شماست. اما اگر بیماری شما تثبیت شده، می‌توانید با تأمین منظم آب در شب، دریافت املاح ضداسپاسم و دوری از نشستن روی زمین روزه بگیرید. دقت کنید که در صورتی که حین روزه‌داری حس کردید بی‌حسی یا ضعف پا در حال افزایش است، روزه را متوقف کرده و برای ارزیابی بالینی به متخصص طب فیزیکی یا ستون فقرات مراجعه فرمایید.
دکتر فرزاد مریخ بیات
جراح و متخصص ارتوپدی – جراحی های فوق تخصصی دست و زانو